Goede Vrijdag GWK, 19 april 2019

Gebed voor de Goede Vrijdag

voorganger Geladen is de stilte, God,
Hoe loopt dit af?
Gelaten is de stilte, God,
Wij weten hoe dit afloopt:
Kwetsbaar leven van een kostbaar mens
Op weg naar het einde.
Gevreesd is de stilte, God,
Van nabijheid en onbereikbaarheid
Van kijken naar de bijna woordeloze
En luisteren naar de storm vanbinnen.
Gebroken is de stilte, God
Nadat uw geliefde zoon om U riep vanaf zijn kruis,
En ons vragen en klagen opnam in zijn ‘Waarom’.
Ademloos is de stilte, God,
Bij zijn laatste adem
Die bevrijding brengt.
Wat voorbij moet zijn is dan voorbij.
Uw komend koninkrijk is nu nabij
In dit uur en tot in eeuwigheid.
Door Jezus Christus, onze Heer,
allen AMEN.

Lied 558 vers 1 en 6 t/m 10

SCHRIFTLEZINGEN

Lector: Bea de Kogel

Lezing Exodus 12: 21–28

21Toen riep Mozes de oudsten van Israël bij elkaar. ‘Elke familie moet een lam of een bokje kiezen,’ zei hij, ‘en dat moet worden geslacht als pesachoffer.
22Laat ieder daarna een bos majoraantakken nemen, die in de schaal met bloed dopen en het bloed aan de bovendorpel en aan de beide deurposten strijken. Ga dan tot de morgen de deur niet uit, 23want de HEER zal door Egypte heen gaan om het te straffen. Maar ziet hij bij een deur bloed aan de bovendorpel en aan de posten, dan zal hij die deur voorbijgaan, hij zal de doodsengel geen toestemming geven om uw huizen binnen te gaan en u te treffen.
24Dit voorschrift blijft voor u en uw kinderen voor altijd van kracht. 25Ook als u eenmaal in het land bent dat de HEER u zal geven, zoals hij heeft beloofd, moet u dit gebruik in ere houden.
26En als uw kinderen dan vragen: “Wat betekent dit gebruik?” 27antwoord dan: “Wij brengen de HEER een pesachoffer omdat hij de huizen van de Israëlieten voorbij is gegaan toen hij de Egyptenaren strafte; ons heeft hij gespaard.”’
Toen knielden de Israëlieten en bogen ze zich diep neer, 28en ze deden wat de HEER aan Mozes en Aäron had bevolen.

Lied Psalm 22 vers 1 en 2

Lector: Bea de Kogel

Lezing Hosea 6: 1–6

1‘Kom, laten wij teruggaan naar de HEER!
Hij heeft ons verscheurd, hij zal ons genezen;
de hand die sloeg, zal ons verbinden.
2Hij redt ons na twee dagen van de dood,
de derde dag doet hij ons opstaan:
in zijn nabijheid zullen wij leven.
3Dan zullen wij hem kennen,
ernaar jagen om de HEER te kennen.
Even zeker als de dageraad zal hij komen,
hij komt naar ons als milde regen,
als de lenteregen die de aarde drenkt.’

4Wat moet ik met je beginnen, Efraïm? Wat moet ik met je beginnen, Juda? Want jullie liefde is als een ochtendnevel, als dauw die ’s morgens vroeg verdwijnt.
5Daarom heb ik jullie gedood met de woorden die ik sprak, jullie neergehouwen door mijn profeten; zo brak het volle licht van mijn recht door.
6Want liefde wil ik, geen offers; met God vertrouwd zijn is meer waard dan enig offer.

Lied Psalm 22 vers 8

Lector: Anja Froeling

Lezing Johannes 18: 1–8,

1Nadat Jezus dit alles gezegd had, ging hij met zijn leerlingen naar de overkant van de Kidronbeek. Daar liep hij een olijfgaard in, met zijn leerlingen. 2Judas, zijn verrader, kende deze plek ook, want Jezus was er vaak met zijn leerlingen samengekomen.
3Judas ging ernaartoe, samen met een cohortsoldaten en dienaren van de hogepriesters en de farizeeën. Ze waren gewapend en droegen fakkels en lantaarns. 4Jezus wist precies wat er met hem zou gebeuren. Hij liep naar hen toe en vroeg: ‘Wie zoeken jullie?’ 5Ze antwoordden: ‘Jezus uit Nazaret.’ ‘Ik ben het,’ zei Jezus, terwijl Judas, zijn verrader, erbij stond. 6Toen hij zei: ‘Ik ben het,’ deinsden ze achteruit en vielen op de grond. 7Weer vroeg Jezus: ‘Wie zoeken jullie?’ en weer zeiden ze: ‘Jezus uit Nazaret.’ 8‘Ik heb jullie al gezegd: “Ik ben het,”’ zei Jezus. ‘Als jullie mij zoeken, laat deze mensen dan gaan.’

Johannes 18: 12–14,

12De soldaten met hun tribuun en de Joodse gerechtsdienaars grepen Jezus en boeiden hem. 13Ze brachten hem eerst naar Annas, de schoonvader van Kajafas. Kajafas was dat jaar hogepriester 14en hij was het die de Joden had voorgehouden: ‘Het is goed dat één man sterft voor het hele volk.’

Johannes 18: 19–27

19De hogepriester ondervroeg Jezus over zijn leerlingen en over zijn leer. 20Jezus zei: ‘Ik heb in het openbaar tot de wereld gesproken. Ik heb steeds onderricht gegeven op plaatsen waar de Joden bij elkaar komen, in synagogen en in de tempel, en nooit heb ik iets in het geheim gezegd. 21Waarom ondervraagt u mij? Vraag het toch aan de mensen die mij gehoord hebben, zij weten wat ik gezegd heb.’ 22Toen Jezus dat zei gaf een van de dienaren die erbij stonden, hem een klap in het gezicht: ‘Is dat een manier om de hogepriester te antwoorden?’ 23Jezus zei: ‘Als ik iets verkeerds gezegd heb, zeg dan wat er verkeerd was, maar als het juist is wat ik heb gezegd, waarom slaat u me dan?’ 24Daarna stuurde Annas hem geboeid naar Kajafas, de hogepriester.
25Simon Petrus stond zich intussen nog steeds te warmen. ‘Ben jij soms ook een leerling van hem?’ vroegen ze. ‘Nee,’ ontkende Petrus, ‘ik niet.’ 26Maar een van de slaven van de hogepriester, een familielid van de man van wie Petrus het oor had afgeslagen, zei: ‘Maar ik heb toch gezien dat je bij hem was in de olijfgaard?’ 27Weer ontkende Petrus, en meteen kraaide er een haan.

Johannes 19: 1–4

1Toen liet Pilatus Jezus geselen. 2De soldaten vlochten een kroon van doorntakken, zetten die op zijn hoofd en deden hem een purperen mantel aan. 3Ze liepen naar hem toe en zeiden: ‘Leve de koning van de Joden!’, en ze sloegen hem in het gezicht. 4Pilatus liep weer naar buiten en zei: ‘Ik zal hem hier buiten aan u tonen om u duidelijk te maken dat ik geen enkel bewijs van zijn schuld heb gevonden.’

Johannes 19: 16–18 en 25

16Toen droeg Pilatus hem aan hen over om hem te laten kruisigen.
Zij voerden Jezus weg; 17hij droeg zelf het kruis naar de zogeheten Schedelplaats, in het Hebreeuws Golgota. 18Daar kruisigden ze hem, met twee anderen, aan weerskanten één, en Jezus in het midden.
25Bij het kruis van Jezus stonden zijn moeder met haar zuster, Maria, de vrouw van Klopas, en Maria uit Magdala.

Lied 573 vers 1 t/m 5

Meditatie

Thema: Drie poorten naar de betekenis van het lijden van Christus

Gemeente van onze Heer, Jezus Christus,

1.
Wie in de afgelopen tijd de avonden van collega Barend Drewes heeft gevolgd over de betekenis van het kruis, of wie afgelopen woensdag bij het Avondgebed was waarin collega Iris van der Heul mediteerde over het kruis, weet hoe vernederend een kruisiging was.
Mensen met romeins burgerrecht mochten niet gekruisigd worden; alleen slaven en vreemdelingen of opstandelingen.
Vernederend dus en wreed.
Een van de poorten die ons bij de betekenis van het lijden brengen is de verontwaardiging over onrecht, het schenden van wat wij nu als de universele rechten van de mens zijn gaan zien.
En verontwaardiging over de onmenselijkheid waarmee de Romeinse staat, en alle andere overheden in de geschiedenis tot op de dag van vandaag, hun macht uitoefenen.
Niet voor niets hebben wij een internationaal strafhof.
En laten we hopen dat het in geen geval voor niets zal blijken te zijn.

2.
Een tweede poort die toegang biedt tot de betekenis van het lijden is het zien van de mensen die bij het kruis stonden.
We hebben het maar niet over de dobbelende soldaten, hoewel het evangelie ook vertelt over een hoofdman die meer in de gaten had dan dat hij – weer even – een executie voltrekken moest.
Door de eeuwen heen hebben mensen gekeken naar de moeder van Jezus en anderen die bij het kruis stond.
En zich het verdriet ingedacht van die vrouw met tranen in haar ogen aan de voet van het kruis.
Of zich vereenzelvigd hebben met het verdriet dat ouders voelen bij het lijden van hun kinderen of bij het verliezen van een kind.
De wanhoop, de machteloosheid, het uitgeput zijn, de gelatenheid, de boosheid, de vragen naar het waarom en de twijfel aan God.
Simeon die het kind Jezus in de tempel had vastgehouden had al geprofeteerd dat er vanwege dit kind een zwaard door het hart van Maria zou gaan.
Het verdriet is via de moeder in de loop van de geschiedenis op allerlei manieren onder woorden gebracht of op muziek gezet.
And the mother did weep…

Aanstonds zal Marnix Smit het Stabat Mater – er staat een moeder bij het kruis – van Franz List spelen. Achterop de liturgie heeft Marnix beschreven hoe hij dit muziekstuk als een meditatie heeft leren verstaan.

Gisteravond, toen we met degenen die in de Regenboogkerk naar The Passion in Dordrecht gekeken hadden, napraatten, bleek hoe ook muziek van vandaag, teksten, rap zelfs, op een bijzondere manier binnenkomen als je ze hoort in verband met het lijden en sterven van Jezus.

3.
We herkennen dus de verontwaardiging over onrecht en begrijpen iets van het peilloos diepe verdriet van die moeder.
Er is nog een derde poort om bij de betekenis van het lijden te komen.
Dat is de poort van de apostelen en evangelisten.
Want hoe kan het nou toch dat een symbool van vernedering en verdriet zo’n centrale betekenis heeft gekregen in het christelijk geloof.
Daar hebben die apostelen en evangelisten, daar hebben de mensen die de weg van Jezus volgden, daar heeft de eerste christelijk gemeente naar gezocht.
Paulus deed dat met zijn inzichten en achtergrond in Tenach, wat wij het Oude Testament noemen.
De evangelisten, Mattheus, Marcus. Lucas en Johannes hebben dat gedaan.
Ze hebben beelden gebruikt, accenten gelegd, verbanden gezien die hen overtuigden dat het kruis niet alleen maar een symbool van vernedering en onrecht, niet alleen maar een symbool van lijden verdriet was.
Maar dat het door die verontwaardiging en door dat verdriet heen een symbool werd van bevrijding en verlossing, van liefde en hoop.

Eén die lijnen loopt via het denken over het offer.
In het Oude Testament is het offer een uitvoerig beschreven en betekenisvol ritueel.
Voor ons, in onze samenleving, wordt letterlijk offeren meestal als primitief en onsmakelijk beleefd.
Bloed aan deurposten, nee dat staat ver van ons af.
Maar: redding uit een verloren positie, een nieuwe kans krijgen, opnieuw mogen leven, je met liefde voor het leven van iemand anders inzetten, dat raakt ons wel.
Daar iets voor over hebben, iets voor opofferen, in het uiterste geval soms veel, dat herkennen we.

In het Oude Testament wordt ook nagedacht over de betekenis van het offer.
Hosea zei het zo:
6Want liefde wil ik, geen offers; met God vertrouwd zijn is meer waard dan enig offer.

Daar is de centrale gedachte bij offer: het herstel van relaties.
Herstel van de relatie tussen God en mensen, tussen mensen en God.
Herstel van relaties tussen mensen onderling.

4.
Vanavond gaan wij door de poorten van verontwaardiging over onrecht en verdriet om lijden en dood met de vragen van het waarom.
Die twee poorten zijn de poorten van Goede Vrijdag; verontwaardiging en verdriet.
Waarom…?
Vanaf Pasen zoeken we onze weg met apostelen en evangelisten door de poort van bevrijding en verlossing, de poort van liefde en hoop.
Amen

Muziek Stabat Mater (S172b van Franz Liszt)

Over het “Stabat Mater”.
Het “Stabat Mater Dolorosa” is een hymne uit de katholieke liturgie. Het gedicht telt 20 coupletten in het Latijn. De volledige tekst is, inclusief vertaling, te vinden op het internet: https://www.literatuurgeschiedenis.nl/middeleeuwen/tekst/lgme023.html
Men neemt aan dat het gedicht in de loop van de dertiende eeuw is geschreven door een franciscaner monnik. De herkomst van de melodie waarop het in de rooms katholieke kerk gezongen wordt is niet bekend. In het Liedboek wordt deze melodie gebruikt bij lied 573 en 584. De tekst van het gedicht leest als een uitnodiging om je in te leven als getuige van of zelfs deelnemer aan het lijdensverhaal.

Toelichting op het Stabat Mater S172b van Franz Liszt (1811-1886)
Dit muziekstuk is opgebouwd vanuit twee muzikale gegevens: de melodie van het Stabat Mater en een muzikale zin waarin het lijden van Jezus wordt verklankt. Op beide gegevens wordt gevarieerd. De componist vermeldt in de partituur het eerste couplet van het gedicht:

Stabat mater dolorosa Vervuld van smart stond de moeder
Iuxta crucem lacrimosa Betraand naast het kruis
Dum pendebat filius Terwijl de zoon (daaraan) hing

Het muziekstuk begint met de muzikale zin over het lijden van Jezus. We horen hoe Jezus zwoegt, vertraagt, wankelt, struikelt en valt. Vervolgens horen we een beschroomd Stabat Mater. De componist noteert hier de melodienoten op de tweede en vierde tel van de vierkwartsmaat. Dat zijn plekken waar ze weinig nadruk krijgen. Hierna klinkt opnieuw de frase van de zwoegende Jezus. Ditmaal echter drie tonen hoger. Jezus bestijgt de heuvel Golgotha. Weer klinkt bedeesd de melodie van het Stabat Mater. Als we, nog eens drie tonen hoger, boven op de heuvel zijn aangekomen, wordt de melodie van de lijdende Jezus met de linkerhand gespeeld. Met de rechterhand wordt, obstinaat herhaald, een zwarte toets aangeslagen: kruisiging. Een enkele maal wordt een naastgelegen witte toets gebruikt. De componist, zo blijkt hier, vraagt van de vertolker om zich niet alleen in te leven in Jezus en Maria, maar ook in de personen die Jezus kruisigden. De melodie van het Stabat Mater klinkt opnieuw, dit keer in tremolo. Een verwijzing naar hetgeen Simeon over Maria profeteert in Lukas 2 vers 35: “En door uw eigen ziel zal een zwaard gaan”. Na de variatie in tremolo volgt de melodie van het Stabat Mater voor een laatste maal, nu gelardeerd met lang gebroken drieklanken. Deze variatie moet gloedvol en “a piacere”, dat wil zeggen “naar welbevinden” worden uitgevoerd. De componist geeft hiermee aan de vertolker een maximale vrijheid van interpretatie. Ik zie de aanwijzing “a piacere” op deze plaats in de compositie als een impliciete verwijzing naar het religieuze begrip “verlossing”. Na deze variatie wordt het muziekstuk afgesloten middels een met stelligheid voor te dragen muzikale zin, opgebouwd uit akkoorden in majeur, een verwijzing naar Joh. 19 vers 30: “Het is volbracht”.
Zo geeft de componist in ongeveer vijf minuten muziek een interpretatie van het lijdensverhaal en legt hij getuigenis af van zijn geloof.
Oegstgeest, april 2019, Marnix Smit

Lector: Aart Verburg

Lezing Johannes 19: 28–30
28Toen wist Jezus dat alles was volbracht, en om de Schrift geheel in vervulling te laten gaan zei hij: ‘Ik heb dorst.’ 29Er stond daar een vat zure wijn; ze staken er een majoraantak met een spons in en brachten die naar zijn mond. 30Nadat Jezus ervan gedronken had zei hij: ‘Het is volbracht.’ Hij boog zijn hoofd en gaf de geest.

Korte stilte

Lied 584 vers 1, 2 en 8

GEBEDEN

De grote voorbede
afgewisseld met ‘Blijf met uw genade bij ons’
muziek: Jacques Berthier; lied 256

Oproep tot gebed door diaken Ineke Ravensbergen

oproep Laten wij bidden voor de kerk,
het lichaam van Christus,
verspreid over de hele wereld
om volharding in het geloof
om hart voor de samenleving,
voor heel de bewoonde wereld
als getuige van vrede en recht
Laten wij bidden:

…gebedsstilte…

voorganger God, Vader, Moeder
in Jezus Christus hebt U uw menslievendheid
geopenbaard voor alle volkeren.
Laat uw kerk een plaats van vrede zijn,
een thuis voor velen.
Laat zo uw kerk overal op aarde
met standvastig geloof volharden
in de belijdenis van uw Naam.
Door Jezus Christus, onze Heer.
allen AMEN.

oproep Laten wij bidden voor allen die een ambt dragen,
voor alle gelovigen, klein en groot
– voor heel de geloofsgemeenschap.
Laten wij bidden:

…gebedsstilte…

voorganger Goede God,
door uw Geest leidt Gij allen
die tot uw kerk behoren.
Wees nabij wie U
Met hart en ziel dienen
Dat zij de verwachting van uw koninkrijk levend houden.
Door Jezus Christus, onze Heer.
allen AMEN.

oproep Laten wij bidden voor de eenheid van allen
die de naam van Christus dragen:
dat zij daar vreugde en kracht aan beleven.
Laat ons bidden:

…gebedsstilte…

voorganger God, goede Herder,
wie verdeeld zijn brengt U weer samen,
wie samen zijn bewaart U in uw vrede.
Zie genadig neer op de kudde van uw Zoon,
herstel de gemeenschap tussen allen
die naar zijn naam genoemd zijn
en verbind hen door één band van liefde

Daarom bidden wij en zingen:
Blijf met uw genade…

oproep Laten wij bidden voor Israël,
dat zich ‘volk van God’ mag weten
in zijn roeping temidden
en ten dienste van alle volkeren.
Laat ons bidden:

…gebedsstilte…

voorganger Betrouwbare God,
Gij hebt uw beloften toevertrouwd
aan Abraham en zijn nageslacht,
opdat het een zegen zal zijn
voor alle volkeren.
Bewaar uw volk bij dat verbond
en laat de dag van de Messias komen,
opdat het land van belofte
een land van vreugde zal zijn
voor al uw mensenkinderen.
Door Jezus Christus, onze Heer.
allen AMEN.

oproep Laten wij bidden voor alle mensen
die zoeken naar de zin van het leven
in hun manier van geloven en denken
voor wie God aanroepen zonder Hem te kennen.
Laat ons bidden:

…gebedsstilte…

voorganger O God van alle mensen,
onrustig is ons hart in ons.
Overal zoeken wij U,
bron van ons leven,
zin van ons bestaan.
Leer ons U beter te kennen
opdat wij rust vinden in uw liefde
die aan geen mens voorbij ziet,
die aan geen hart voorbij gaat

Daarom bidden wij en zingen:
Blijf met uw genade…

oproep Laten wij bidden voor wie verantwoordelijkheid dragen
over andere mensen
– de machthebbers in deze wereld,
de regeringsleiders, presidenten en koningen:
Laat ons bidden:

…gebedsstilte…

voorganger O God, die boven alle machten uit gaat,
verlicht met uw wijsheid
allen die in onze wereld verantwoordelijkheid dragen.
Sta hen bij,
opdat zij uw schepping zullen dienen
en geef vrede in onze dagen,
opdat de wereld een woonplaats wordt
van vrijheid en veiligheid,
voor ieder een land van melk en honing.
Door Jezus Christus, onze Heer.
allen AMEN.

oproep Laten wij bidden voor wie in nood zijn
de zieken,
wie verdriet hebben,
eenzaam zijn,
of gevangenzitten.,
Voor vluchtelingen,
mensen zonder dagelijks brood,
mensen zonder dak,
mensen zonder thuis.
Laat ons bidden:

…gebedsstilte…

voorganger Barmhartige God…
die de bedroefden troost en de zwakken steunt,
die de verdrukten recht doet
en brood geeft aan wie honger heeft,
die een thuis biedt aan ontheemden
en een toevlucht bent voor wie zich verlaten voelt, –
geef gehoor aan wie in hun nood tot U roepen,
opdat zij zich verheugen over uw barmhartigheid
die mensen verlost
uit de greep van de harde, bittere dood.

Daarom bidden wij en zingen:
Blijf met uw genade…

oproep Laten wij bidden voor elkaar,
voor wie hier aanwezig zijn
en voor wie hier ontbreken;
voor allen die ons dierbaar zijn
en voor heel de gemeente.
Laat ons de Heer bidden:

…gebedsstilte…

voorganger Barmhartige God…
uw goedheid kent geen grenzen.
Zie ons met de ogen van Jezus
Die zichzelf totaal gaf voor ons,
Met wie wij door de dood heen
Nieuw leven ontvangen;
Jezus Christus, uw Zoon,
die met U in de eenheid van de heilige Geest
leeft en regeert in de eeuwen der eeuwen.
Door Jezus Christus, onze Heer.
allen AMEN.

Slotlied 590

Slotgebed

voorganger Laten we bidden:
… gebedsstilte …
Heilige Onsterfelijke,
Wij waren in de stilte die u met ons deelde,
Wij hoorden uw stem die de stilte doorbrak.
Wij hebben gebeden met en voor
mensen in een wereld
waar nacht en duister heerst,
waar onrecht is en menselijk verdriet.
Bevrijd ons van de nacht
door wat sterker is dan de dood: uw liefde.
Omwille van Hem die een mens van liefde was
en om ons allen een Man van smarten werd:
Jezus uw Zoon, ons levenslicht,
dit uur en tot in eeuwigheid.
allen AMEN.